2.18.2014

Septem iam annos

        Saepe superioribus his annis, cum per Rete omnium gentium nauigauissem, necesse mihi fuit Scyllas callide effugere, Charybdes sollerter cauere, maxime utpote quae nauarcha sim inermis et paene solitaria maria pistrium et beluarum marinarum et archipiratarum scatentia ingressa, sed fatendum est nonnumquam nauitis inopinatis obuiam fuisse eisque gratissimis, qui fiduciam reddunt itineris per Rete Vniuersale.      
       Abhinc enim paucas hebdomades casu offendi -quadam in pagina nefanda- nomen cuiusdam poetae, cuius carmina Latina mihi cordi admodum sunt, non tantum quod uiuida optimaque mihi esse uidentur, sed etiam quod rarius est inuenire poetas Latine concinnantes nostris diebus, multo rarius si poeta est mulier.                  Etenim Annae E. Radke carmina, quorum exemplar nouissimum Finis amorum inscriptum huius Scriptorii pegmata iam honestat, me ita delectant, ut in sessionibus academicis magistrae huius poetriaeque unum et alterum haud semel usurpaui et cecini, ut puta hoc "ad genium linguae latinae" dicatum, quod in initio praelectionum stantes bis terue uiua uoce recitabamus omnes, nempe discipuli et magistra Gaditana:

Ō uenī, formōse genī Latīne,
personā mentēs agitāque corda,
Vergilī  Flaccīque, Ouidī pātrōne,
blande magister![1]

      Qua de causa, ubi primum auctricem offendi in quadam pagina Retis Vniuersalis, salutem statim dixi eique dilectionem palam fassa sum meam. Comissima et officiosa ipsa pollicita est ad me mittere per cursum publicum opusculum, in quo stropha illa Sapphica inuocatiua genii Latini continetur (nam per Googlenses, ubi eius librum inueni, totum euoluere non licuit).  
        Tandem aliquando penes me est tres quattuorue iam dies liber ille Ars paedagogica inscriptus, quem ab ea gratanter accipio felix quasi dulce munus auspicabile et donum natalicium huic Scriptorio Academico Latino octauum annum (rem miram!) agenti. Omnium carminum hoc hodie seligere uolui pulcherrimum, nam uerba continet canora, quae mentem tangunt mihi necnon corda:


Hīc tibi est tūtum, philomēla, asylum:[2] 
ecce, mūnīta est tibi turris alta,
inter aerātōs sterilēsque rāmōs
exstrue nīdum!

Dulce et auribus modulāre carmen,
flōreant pullī, schola līberālēs
prōtegatque artēs - ut avēs inermēs-
atque poētās.


       At quamuis donum hoc satis superque mihi fuisset, ut felicem me faceret multos annos, ecce alterum munus permirum, quod heri humanissima magistra mihi inopinate dedit:  
       Genethliaticon Sandrae Ramos dedicatum 
Quidnam sustulit Hercules Minervae?
Mala ille Hesperidum aurea abstulisse
Fertur, sed simul atque vidit extra
Europam fere et Africae propinquam
Hanc paeninsulam ibique et hanc magistram
Natalem generosius gerentem,
Heros tum subito immemor Minervae
Ex horto Hesperidum illa rapta mala
Dono dat tibi, Sandra, - ego addo carmen.  
        Anna Elissa Radke composuit.
      Est procul dubio munus pulcherrimum immeritumque et, quamquam iam gratias ingentissimas Annae Elissae egi habuique in pagina illa nunc minus nefanda, iterum ex hoc insulso Scriptorio grates persoluere uolo summas et debitas et dignas coram uobis. 
   
             Vtinam in tempus futurum crassa mea Minerua ad aliquod paululum simile concinnandum ualeat, sed fortasse (uel potius sine dubio) opus mihi sit pluribus annis.


 __________________________
   [1] Lineolas rectas supra uocales longas ego ipsa addidi, ut in scholis melius recitarem cum discipulis. Cf. A. E. Radke, Ars Paedagogica, Würzburg, 1998, p. 186; cf. et eiusdem auctricis “De arte noua linguam Latinam docendi”, in J. Blänsdorf (ed.), Loquela vivida: donum natalicium Nicolao Sallmann sexagesimum quintum annum agenti; a fautoribus linguae Latinae vivae oblatum, Würzburg, 1999, pp. 274-287 (praesertim p. 275): “Hac appellatione genii Latini incipio docere linguam Latinam. Etsi quaestio non persoluta est, utrum scilicet genius linguae Latinae adhuc existat et uiuat an mortuus sit, genium quidem linguae Latinae appellare consueui, ut is appellatione et inuocatione ipsa reuiuisceret”.
 [2] Correxi uocatiuum "philomela" indeque leuiter punxi, nam in Artem paedagogicam (p. 212) mendum lapsum est typographicum q.e. "philomelam" (consonans finalis -m locum commae tenuisse uidetur), ut colligitur, si uersionem conferamus Germanicam in pagina dextra (p. 213) oblatam, ubi clare legitur "Hier wird, Nachtigall, dir Asyl geboten!". Lineolas rectas supra uocales longas denuo hoc in carmen addidi, ut facilius id recitem una cum discipulis Gaditanis.

2.16.2014

De linguis discendis auditu

    Nonnumquam circa me audio nonnullos magistros dicentes antiquum sermonem Romanorum docendum esse rationibus similibus loquelarum hodiernarum, quibus alia ex parte assentior, a quibus autem alia ex parte dissentio. Quippe "scientia linguae Latinae ex auditu firmior acquiri posset, quemadmodum infantes loquentes non fiunt, nisi locutiones discendo loquentium, ut ait Augustinus", cuius mentionem facio ex uerbis Herberti Doting in Grege Latine Loquentium scriptis, cum de his argumentis disceptaremus, de quo adhuc animo uersor.

      Fabius enim noster rectissime dixit: "Primus in eo [sc. puero], qui scribendi legendique adeptus erit facultatem, grammaticis est locus". Si ergo nemo nostrum, hominum scilicet saeculi XXI, Latinitatem una cum lacte nutricis suxit ideoque nemini licet Latine loqui, ne legere quidem et scribere, nisi ad uiuum "simul" suxisset almum lac grammaticae Latinae, aures meas oculosque uix confido homini, qui putet Latine garrire ualet idem quam Latine loqui (ut modo Sanctiano dicam). Potius autem cum Ludouico Viue nostro consentio, qui lympha liquidius expressit (melius autem quam Sanctius iste Brocensis) haec: 
     Vt audieris doctos loquentes aut legeris apud scriptores Latinos, sic ipse loquere; verba quas habebis suspecta sive loquendo sive scribendo, fugito, ne prius sciscitatus sis ab institutore quam sint Latina; cum iis qui imperite loquuntur Latine, quorum sermo potest tuum corrumpere, malis Britannice aut alia quavis loqui lingua, in qua non sit idem periculi. 
        Num tu ipse, candide lector, linguam Anglicam disceres auscultando uel legendo garrulum imperitum rudumque Anglum siue Americanum pro docto Anglice loquente aut optimo grammatico siue philologo linguae Britannorum (nihil refert unde oriundus sit!), si scopus tibi praecipuus discendi linguam Anglorum est eorum opera intelligere per saecula scripta atque etiam recte scribere ad commercium epistularum habendum cum hominibus doctis Anglice scribentibus (ne aliquid de scopo loquendi nunc dicam)?

        Nostris temporibus, ut in illo Grege scripsi, -pro dolor!- haud multi sunt, qui facultatem illam nacti sint puelli uel puellulae, immo potius Latine balbutire auditu plerique coepiunt aetate prouecti uel prouectissimae, sicut ego ipsa, utpote quae non audiuerim umquam neminem Latine ex tempore loquentem nisi adulta. Infeliciter, ut ibidem quoque protuli, non exstant ducentae aut centum aut quinquaginta stationes radiophonicae nuntios Latinos dicentes neque series teleuisificae Latinae neque fabulae cinematograhicae neque carmina Latine cantata, ne acta diurna quidem, pariter atque linguā Anglicā uel Hispanicā uel aliis exstant. Immo paucissima sunt quae impraesentiarum Latine diuulgentur siue uiua uoce siue uerbis scriptis eaque omnia haud semper optime enuntiata neque recte dicta (recte, inquam, haud necessarie ore Ciceroniano). In sententiam autem Herberti de pecuniae egestate tamquam causa praecipua penuriae pellicularum Latinarum siue alterius generis auditionum, pedibus haud omnimo eo, nam fabulae Latinae cinematographicae paruā pecuniā fieri possent, dummodo uoces histrionum natiuae uersae essent in sermonem Romanorum necnon dummodo hoc recte agatur. Finge animo, beneuole lector, hanc uocem miram (quisnam eam instruxerit? Doctum grammaticum puto) in fabula cinematographica qualibet moderna appositam:


L Amadeus Ranierius Horatii Saturam I 9 recitat

         Quaenam autem aures delicatae ferre possunt eructationes tales quales istae multae, quae in Rete omnium gentium per paginam Youtube oblatae scatent, uel etiam haec, quae nemo intelligere posset, nisi uerba scripta addita essent, quae saepius quoque "suspecta" (ut modo Viuiano dicam) haberi possunt?  

       Sed caue atque cape bene uerba mea, delicate lector, quae aliquatenus quoque dissentiunt ab illis Ludouici Viuis a me supra praebitis: aliud enim est, ut opinio mea fert, linguam recte discere uelle, aliud est eādem linguā fructum "simul" capere sapidum garriendo siue cum claris nautis, siue cum obscuris piratis.

         Ne autem magni censueris uerba haec, studiose lector, nam procul dubio fallor, ut fere semper.


2.03.2014

Extemporanea Musa

      Tria disticha plura diuino candidoque condimento dicata inueni in libro, cuius mentionem feci in superiore commentario, cui titulus breuiatus Eruditionis gazophylacium (1754) est. Quae tria epigrammata compilator siue γαζοφύλαξ lectori iterum praebet sine nomine auctoris uel auctorum (pessimum morem!), sicut illud "In ancillam obesam", cuius auctor nomine Georgius Sabinus comiter mihi patefactus est a Nullo illo et sapienti et disertissimo.

      Sed si illud carmen "In ancillam obesam" inuenire ipsa non potui imperita a quo compositum fuerit, haec feliciter facileque repperi eaque tria ab eodem poeta concinata, id est a D. Hieronymo Meazza Mediolanensi, Clerico Regulari, qui Extemporaneam poesim in XII libros Epigrammatum distributam in lucem edidit Monachii, anno 1671:


Defuit uxori sal quando uixit: eodem
              Extinctam sapiens condiit omnipotens.

Semper ab aerumnis sapientia prodit amaris:
        In salsis Ponti sal reperitur  aquis.

Fercula sal condit, condit sapientia uerba:
                         Hinc sibi iure manent nomine reque pares.

        Confitendum autem est mihi non arridere epigrammata haec, quippe quae, ut ipse poeta inscribit, nimis "extemporanea" uideantur -si forte poesis ex tempore siue subitaria fieri possit-, nam quamquam de candido condimento sapientiaque ipsa aguntur, lepore saleque, mea quidem sententia, omnino carent.

   Sed aliud est quod horum poematum insulsorum studium magnopere excitauit meum idque fuit adiectiuum q.e. "extemporaneus, -a, -um", quod neque in lexico Forcelliniano neque in illo DuCangio neque in aliis glossariis sub formā in -neus desinente inueni, nisi sub illa q.e. "extemporalis, -e", quoad euolui Iohannis M. Gesnerii Nouum linguae et eruditionis Romanae Thesaurum, ubi legitur sub uoce [1]: 
EXTEMPORANEVS, a, um. Adi. pro Extemporali, peruulgatum, improbat Voss(ius) de Vi(tiis) L(inguae) L(atinae) I 19. Gloss. Lat. Gr. Extemporaneum, ἀμελέτητον.

    Quibus lectis, in opere Gerardi Ioannis Vossii quaesiui et certe illic improbationem repperi his uerbis:
    Alterius generis est, ubi in composito quidem peccatur, sed deriuatione. Ac tale est extemporaneus, quod peruulgatum. At ueteres pro eo extemporalis. Martilais lib. V cap. LVI:
                              Extemporalis factus est meus Rhetor
      Quinctilianus lib. X. cap. VII: Facilitatem quoque extemporalem a paruis initiis paulatim perducemus ad summam. Pro quo initio capitis dixerat, ex temore dicendi facultas. Suetonius in August. cap. LXXXIV: Quamuis non deficeret ad subita extemporali facultate. [...] Vtcumque uero extemporaneus compositum sit minus Latinum, non tamen compositionis proprie uitium est. Quippe temporaneus non ausim dicere, sed temporalis uel temporarius, quorum utrumque crebum in Digestis, prius quoque apud Quinctilianus et alios.

     Quamquam nomen adiectiuum q.e. temporarius usurpatum est ab auctoribus antiquis, idem quidem dicere non possumus de composito q.e. extemporarius, quem neque Aegidius Forcellinius neuqe Gesnerius ipse indicant suis in Thesauris, a quibus Iohannes Rammiger dissentit, utpote qui suo in optimo lexico (quod facilius euoluere possumus per hanc paginam) inter uoces Latinas indicatas inde a Petrarcha usque ad annum 1700 usas nobis praebeat uocabulum extemporarius, sed, quod permirum est, non repperimus ibidem nomen perulgatum illum extemporaneum, nisi in explanatione siue deffinitione uocis q.e. extemporarius apposita apud Nicolaum Perottum Sipontinum (Cornu Copiae, 1480):
extemporarius, -a, -um improvisiert: GVARINO ep 614 (1433) Stupebant omnes orantem ex tempore audientes, cum oratio nihil extemporarium saperet sed sese supra mediocre dicendi genus sermo extolleret. GVARINI-B ep p.158 (1460) ubi Patris cadaver in tumulo extemporario reconditum fuerat. PEROTTI ornam mul 3,1 nihil cogitatum vobis affero, sed omnis nostra actio extemporaria est et subita et improvisa. ccopiae 73,2 Vnde schedia incondita et extemporaria carmina dicuntur, quae nostri siluas appellant. MARZIO Math 9,1 In ea frequentia hominum, quae circa reges esse consuevit, de temporum varietate sermo est ortus et, ut in quotidiana et extemporaria locutione fit, finis a principio multum plerunque discrepat. RHENANVS ep 1 (1507) Quod nuperrime extemporario carmine ad Rudolfingum sic παραφραστικῶς expressi:... MELANCHTHON op suppl IV p.10 (1514) Vale et extemporarie epistole queso ignoscas, mi amantissime frater. BVCER Rhenanus ep 146 (1520) omnia... facinora... ei recensuit..., ut extemporariae responsionis haud prorsus inopem mutum plane ac elinguem ipsum reddiderit. PALLADIVS-B Coryc praef p.31 (1524) praedicasset in homine natione externo Romanum ingenium, vrbanam dexteritatem, litteraria studia, litteratorum comercia, festiuam vrbanitatem, extemporariam dicendi facultatem. BVLLINGER in Matth fol.127v eiectos potius ac extemporarios quam compositos profluentesve sermones. POSSEVINO appar I p.370 qui neque sunt libri, sed orationes, sive homiliae extemporariae. 
lex.: PEROTTI ccopiae 2,730 Extempore dicere est ex improuiso et impraemeditatum dicere... A quo extemporalis siue extemporaria oratio dicitur. ccopiae 18,14 Unde extemporarium siue extemporale siue extemporaneum pro subitario accipimus.


        Exstant quidem, ut uidetur, "extemporanei" oratores et concionatores et sermones et panegyrici et nomenclatores et rhetores et disputatores et lessus et philosophi necnon chirurgi.


            Exstant quoque "extemporaneae" pharmacopoeiae et dissertationes et crisis necnon "extemporanea" poemata et geometria et monosticha et problemata et carmina et  specimina iuridica et responsa et consilia et subsidia et  hendecasyllaba et epigrammata.


          Dubito quin omnes actiones siue munera officiaue haec ex tempore fieri possint, maxime illa quae ex arte numerosa pendeant. Vtcumque res se habet, Terentius Tunberg suo in nouissimo libro De rationibus quibus homines docti artem Latine colloquendi et ex tempore dicendi saeculis XVI e XVII coluerunt (Louanii 2012) inscripto indicat in paginis 97-104 "Verba quaedam et locutiones, quae ad Latine colloquendi facultatem orationemve extemporalem pertinent", inter quae adfert uerbum q.e. Extemporalis, -e, sed nihil illo in indice inuenio de uocibus, quae sunt extemporarius et praesertim peruulgatus ille extemporaneus, etiamsi professor Tunberg in conspectu librorum mentionem faciat libri Iani Caecilii Frey c.t. Via ad divas scientias artesque, linguarum notitiam, sermones extemporaneos nova et expeditissima (Ienae 1674) necnon in pag. 87 describit elocutionem Erasmicam apud Germanum Brixium:
        Etiam nunc Erasmum ipsum loquentem videre videor, dii superi, ut omnia apte, omnia apposite, ut nihil non erudite, nihil non eleganter et ornate, nihil non distincte et adamussim loquitur! Summa est facultas, copia, ubertas: oratio eius pura, aperta, facilis, dulcis: sermo proprius, tersus, exquisitus, gravis, sensus abstrusi ac reconditi. Occursant verba, sed cuiusmodi? Quaesita, exculta, Latinissima -atque haec quam copiose, quam affatim! Uberrimum quoddam dicas eloquentiae horreum. Multa lectio in familiari et vel extemporanea locutione, multa eruditio apparet. Incredibilis memoria repetit altius quae loquitur, ne syllaba quidem labitur; breviter Musam ipsam Atticam, non hominem loqui contendas...
      Quem uirum! "Germanus quidem -ut professor Tunberg annotauit in calce paginae- hanc epistulam ad ipsum Erasmum scripsisse non debemus obliuisci. Itaque fieri potest ut quaedam insit superlatio". Vtcumque est, utinam centesima pars mihi umquam esset istius elocutionis extemporaneae.

Laurentius Palmyrenus
________________________________
1] In lexico quoque optimo Felicis Gaffiot postea inueni uocabulum q.e. extemporaneus indicatum, quod citatum est in Corpore Glossariorum Latinorum [ed. Loeve et Goetz, 1901; e. W.M Lindsay, 1928]. Gesnerius autem mentionem facit, ut uidetur, Glossarii  Latino-Graecum.